PDF 

Prawa cz這wieka - organizacje i instytucje chroni帷e prawa cz這wieka

 

Prawa cz這wieka, to niedefiniowalne regulacje zawieraj帷e w sobie normy, kt鏎e chroni podstawowe warto軼i (dobra) jednostki ludzkiej. Prawa te wynikaj z samej racji bycia cz這wiekiem i na tej podstawie cz這wiek mo瞠 domaga si ich respektowania. Zak豉da si, 瞠 prawa cz這wieka posiadaj nast瘼uj帷e cechy:
a. s powszechne (brak wyr騜nie, ze wzgl璠u na ras, p貫 etc.)
b. s r闚ne (podkre郵enie, 瞠 ludzie s r闚ni, wi璚 i prawa podstawowe im przys逝guj帷e te)
c. s niezbywalne (nie mo積a nimi dowolnie rozporz康za)
d. s nienaruszalne (cho cze嗆 z nich mo積a zawiesi).
e. s indywidualne (interpretuje si je poprzez pryzmat jednostki a nie zbiorowo軼i)

Prawa cz這wieka wynikaj z posiadania przez jednostk godno軼i osobowej. Nale篡 j odr騜ni od godno軼i osobistej, kt鏎a jest to窺ama z poj璚iem honoru.

W doktrynie przyj窸o si dzieli prawa podstawowe na prawa I i II generacji. Prawa I generacji by造 gwarantowane przez monarch闚 (ok. XIX wieku) i mia造 wynika z prawa naturalnego. Nale膨 do nich m.in. wolno嗆, r闚no嗆 czy nietykalno嗆 osobista. Prawa II generacji wi捫 si z dzia豉lno軼i modelowego pa雟twa opieku鎍zego. Mia造 by to prawa zbiorowe dotycz帷e sfery socjalnej. Nale膨 do nich m.in. prawo do pracy, prawo do wypoczynku czy prawo do ubezpieczenia zdrowotnego [1].

Dramatyczne wydarzenia zwi您ane z II wojn 鈍iatow przynios造 zmian punktu widzenia na aspekt praw podstawowych. Przemiany mo積a zamkn望 w 4 cechach wyj軼iowych: powr鏒 do koncepcji prawno-naturalnej, uniwersalizacja norm, internacjonalizacja (ponadnarodowy charakter) i jurydyzacja (zapewnienie ochrony prawnej).

Ponadto prze這mowym wydarzeniem, b璠帷ym odpowiedzi na 豉manie praw cz這wieka i nieludzkie traktowanie m.in. ludno軼i pochodzenia 篡dowskiego przez nazist闚 by Proces Norymberski. Na mocy porozumienia w sierpniu 1945 r. uczestnicy traktatu Poczdamskiego (USA, Francja, ZSRR, Wielka Brytania) uchwalili powo豉nie Mi璠zynarodowego Trybuna造 Wojskowego w Norymbergii oraz w 1948 r. Mi璠zynarodowego Trybuna造 Wojskowego Dalekiego Wschodu w Tokio (przeciwko zbrodniarzom z Japonii). W latach 1946-1949 Trybuna造 przeprowadzi造 szereg proces闚, skaza造 zbrodniarzy (na zdj璚iu grupa oskar穎nych w Norymberdze), po czym zako鎍zy swoj dzia豉lno軼i. Przes豉nki odpowiedzialno軼i podzielono na trzy grupy: zbrodnie przeciw pokojowi, zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzko軼i. Pewnym novum w prawie mi璠zynarodowym by這 r闚nie skazanie jednostek, nawet je郵i ich dzia豉nia nie narusza造 prawa ich kraju macierzystego (p. III Rzeszy).

 

Akty gwarantuj帷e prawa cz這wieka

 

Historyczne akty gwarantuj帷e prawa cz這wieka (przed 1945 r.):

a. Magna Carta (Wielka Karta Swob鏚) - ustanowiona w 1215 r. w Anglii przez Jana bez Ziemi.

b. Liczne przywileje szlacheckie w Koronie Kr鏊estwa Polskiego (1355-1505).

c. Habeat Corpus Act - uchwalony w 1679 r. w Wielkiej Brytanii zabrania kr鏊owi aresztowanie mo積ow豉dcy bez wyroku s康owego

d. Bill of Rights z 1689 r.

e. Deklaracja Niepodleg這軼i Stan闚 Zjednoczonych z 1776 r. oraz 10 poprawek do Konstytucji USA z 1789 r. zwane Kart Praw.

f. francuska Deklaracja Praw Cz這wieka i Obywatela (pierwsza o charakterze powszechnym) – 1789 r.

g. Konwencje genewskie z 1864 r. oraz 1906 (dotycz帷e zasad prowadzenia wojen np. zakaz dobijania rannych, tworzenie oboz闚 jenieckich, nie atakowanie statk闚 pasa瞠rskich etc.)

 

Aktualne akty gwarantuj帷e prawa cz這wieka (po 1945 r.)


a. Karta Narod闚 Zjednoczonych z 26 czerwca 1945 r.
Uj皻y lapidarnie dokument, podpisany przez 50 kraj闚. Nawo造wa do popierania, przestrzegania i poszanowania praw cz這wieka. W tre軼i znajdziemy artyku造 m闚i帷e o r闚no軼i oraz poprawie warunk闚 篡cia mieszka鎍闚 wszystkich kraj闚.

b. Powszechna Deklaracja Praw Cz這wieka z 1948 r.
By to akt uchwalony przez Zgromadzenie Og鏊ne Organizacji narod闚 Zjednoczonych (ONZ). Mimo og鏊nikowego charakteru nosi znamiona powszechno軼i.

c. Europejska Konwencja Praw Cz這wieka z 1950 r.
Dokument obowi您uj帷y od 1953 r. Mia on charakter terytorialny. Zosta uchwalony i ratyfikowany przez pa雟twa - cz這nk闚 powsta貫j w 1949 r. Rady Europy. Podpisa這 go 40 pa雟tw (Polska w 1993 r.) Opr鏂z dokumentu wyj軼iowego wielokrotnie poszerzano jej zakres przedmiotowy, w陰czaj帷 protoko造 dodatkowe. Ponadto do praktycznej ochrony praw jednostki zosta這 powo豉ne cia這 - Mi璠zynarodowy Trybuna Praw Cz這wieka w Strasburgu.

d. Mi璠zynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Mi璠zynarodowy Pakt Praw Ekonomicznych, Socjalnych i Kulturalnych z 1966 r.
Uchwalone przez Zgromadzenie Og鏊ne ONZ by造 kolejnymi po Powszechnej Deklaracji prawami o charakterze og鏊no鈍iatowym. W odr騜nieniu od poprzedniczki mia造 jednak umo磧iwia formalne dociekanie swych praw przez obywateli. ZSRR jednak nie ratyfikowa豉 umowy a ponadto od takiego czynu wstrzyma造 si socjalistyczne pa雟twa satelickie. Dopiero w 1976 r. pakty zosta造 podpisane. W zwi您ku z tym w 1977 r. powsta Komitet Praw Cz這wieka w Genewie. Posiada on prawo do rozpatrywania skarg przeciwko krajom 豉mi帷ym prawa podstawowe.

e. Akt ko鎍owy Konferencji Bezpiecze雟twa i Wsp馧pracy w Europie z Helsinek (1 sierpnia 1975 r.)
W tzw. III koszyku uwzgl璠niono prawa spo貫czne i obywatelskie jednostek, kt鏎e by造 obywatelami pa雟tw nale膨cych do KBWE.

f. Konwencja Praw Dziecka z 1989 r.
Akt o charakterze specjalistycznym, uchwalony przez Zgromadzenie Og鏊ne ONZ. Dotyczy bowiem szczeg鏊nego zagadnienia jakim jest ochrona praw „istot ludzkich w wieku poni瞠j 18 roku 篡cia (dzieci)”. Potwierdza prawo dziecka do otrzymania aktu urodzenia, imienia i obywatelstwa; prawo do otrzymywania informacji; prawo do posiadania i wyra瘸nia w豉snego pogl康u. Polska podpisuj帷 Konwencj w 1991 r. zobowi您a豉 si do ochrony najm這dszych przed przemoc fizyczn i psychiczn, zaniedbaniem i wyzyskiem. Nad przestrzeganiem tych瞠 praw w Polsce, czuwa od 2000 r. Rzecznik Praw Dziecka, kt鏎ym obecnie jest Marek Michalak.

g. Konstytucja RP z 1997 r.
Nietaktem by這by nie wspomnie, i szeroki katalog chronionych praw gwarantuje obywatelem polskim (oraz cudzoziemcom, ale tylko wybrane prawa) ustawa zasadnicza z 1997 r. Spis tych瞠 gwarancji oraz ich systematyzacj znajdziesz w rozdziale „Prawa gwarantowane”

h. Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej z 2000 r.
Karta ta zawiera zbi鏎 praw, kt鏎e po drobnych modyfikacjach maj帷 by zawarte w cz窷ci II Konstytucji Dla Europy. Co wi璚ej - nad ich ochron ma czuwa Europejski Trybuna Sprawiedliwo軼i (ETS) z siedzib w Luksemburgu. Do praw chronionych nale膨 m.in. godno嗆, wolno嗆, r闚no嗆, prawa obywatelskie i s康owe.

i. Inne akty o charakterze regionalnym
Do tej grupy mo積a zaliczy Ameryka雟k Konwencj Praw Cz這wieka, Afryka雟k Kart Praw Cz這wieka i Praw Lud闚 oraz Arabsk Kart Praw Cz這wieka. By造 wzorowane na Radzie Europy, ale nie uda這 si im wypracowa tak skutecznych procedur egzekwowania postanowie.

 

Organizacje zajmuj帷e si prawami cz這wieka


Jest rzecz bezsporn, i same uchwalenie akt闚, cho熲y niezwykle donios造ch, nie sprawi, i prawa jednostek b璠 respektowane. Potrzebn s do tego faktycznie dzia豉j帷e struktury i sprecyzowane procedury. Rol tych瞠 struktur pe軟i cia豉 o charakterze mi璠zynarodowym lub instytucje „prywatne”. Co wi璚ej ka盥y kraj posiada wewn皻rzny system ochrony praw cz這wieka.

 

Mi璠zynarodowy system ochrony praw cz這wieka

 

Instytucje chroni帷e prawa cz這wieka

 

a. Rada Europy
Jak wspomniano wy瞠j, Rada Europy realizuje has豉 Konwencji za po鈔ednictwem Mi璠zynarodowego Trybuna逝 Praw Cz這wieka. Skarg do tej瞠 organizacji mo瞠 z這篡 ka盥a jednostka, kt鏎ej prawa zosta造 naruszone oraz kt鏎a wyczerpa豉 procedur s康ow w macierzystym kraju. Naruszenie musi dotyczy praw gwarantowanych w Konwencji a kraj macierzysty musi by jej stron. Mo磧iwe jest wniesienie zarzutu w ci庵u 6 miesi璚y od otrzymania ostatecznego rozstrzygni璚ia s康u. Procedura trwa oko這 7 lat.

b. ONZ
Skarg do Komitetu Praw Cz這wieka w Genewie mo瞠 z這篡 obywatel kraju, kt鏎y ratyfikowa Protok馧 Dodatkowy do Pakt闚 Praw. Zasady skargi s analogiczne do powy窺zych, ale brak jest ogranicze, co do terminu z這瞠nia skargi, a procedura trwa ok. 2 lata. Warto zaznaczy, 瞠 wnosz帷 spraw do jednego z wymienionych cia pozbawiamy si prawa skorzystania z przywileju z這瞠nia skargi do drugiego. Skarg mo積a z這篡 r闚nie za po鈔ednictwem strony www. Ka盥y z trybuna堯w b璠zie korespondowa z petentem w jego j瞛yku ojczystym.

c. Mi璠zynarodowy Trybuna Karny w Hadze
Powo豉ny zosta w Rzymie 1998 r. po wydarzeniach w Bo郾i i Rwandzie. 圭iga przest瘼c闚 z kraj闚, kt鏎e podpisa造 konwencje za這篡cielsk, czyli z ok. 90 pa雟tw. Os康za najpowa積iejsze zbrodnie jak tortury, eksterminacja, apartheid itd.

 

Organizacje pozarz康owe chroni帷e prawa cz這wieka

 

a. Amnesty International
Jest to najwi瘯sza, pozarz康owa i apolityczna organizacja powsta豉 w 1961 r. Jej siedziba znajduje si w Londynie. Skupia oko這 miliona cz這nk闚 w ponad 170 krajach 鈍iata. Jej celami statutowymi s troska o humanitarne wykonywanie kar penitencjarnych, zniesienie kary 鄉ierci i tortur, pisanie pr騥b o uwolnienie wi篥ni闚 polityczny etc. W Polsce jej filia dzia豉 od 1990 r. [2]

b. Mi璠zynarodowy Komitet Helsi雟ki
Powsta豉 po roku 1975 w celu praktycznej ochrony postanowie zawartych w III koszyku. Pocz徠kowo Komitety dzia豉造 we wszystkich pa雟twach KBWE, z tym 瞠, przedstawiciele tego nurtu w pa雟twach socjalistycznych nierzadko byli prze郵adowani. W Polsce pr篹nie rozwija si Helsi雟ka Fundacja Praw Cz這wieka. [3]

c. Krajowy system ochrony
Wszystkie prawa zawarte w Konstytucji, ratyfikowanych umowach mi璠zynarodowych czy ustawach podlegaj ochronie prawa krajowego. System prawa gwarantuje nam opiek: urz璠闚 administracyjnych oraz s康闚 (powszechnych i specjalnych). Ponadto obywatel ma prawo zwr鏂i si z pro軸 o rozpatrzenie kazusu do Rzecznika Praw Obywatelskich.

[1] Niekiedy wyr騜nia si poj璚ie praw cz這wieka II i III kategorii. W闚czas nale篡 przyj望, 瞠 prawami II kategorii s te dotycz帷e praw i wolno軼i politycznych a III kategorii- socjalnej i kulturowej. Podzia ten pokrywa si z uk豉dem d鏏r chronionych wymienionych w Konstytucji z 1997 r.
[2] Wi璚ej informacji mo積a znale潭 pod adresem www.amnesty.org.pl

[3] Wi璚ej informacji mo積a znale潭 pod adresem www.hfhrpol.waw.pl

 
Wszelkie prawa zastrze穎ne © EduGlob ul.Okulickiego 8/8 03-984 Warszawa