PDF 

Procedura karna

a. Główny akt regulujący procedurę karną:

Kodeks Postępowania Karnego z 6 czerwca 1997 r. (KPK)

b. Zakres spraw:

Sprawy karne, z wyłączeniem spraw karnych skarbowych i spraw o wykroczenia, w których stosuje się osobne akty. Jednak zgodnie z art. 1 § 2 Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia z 24.08.2001 r. w przypadku tych sprawach posiłkowo stosuje się przepisy KPK.

c. Podmioty występujące w sprawie:

Sąd (w wydziale karnym), oskarżony, oskarżyciel publiczny (najczęściej prokurator), pokrzywdzony (jako powód cywilny, oskarżyciel posiłkowy, oskarżyciel prywatny bądź świadek), obrońca i pełnomocnicy, biegli, przedstawiciele społeczni etc.

d. Główne zasady postępowania karnego:

Podobnie jak opisana już procedura administracyjna, postępowanie karne stanowi przykład gałęzi prawa publicznego. O ile jednak to pierwsze kształtuje sytuację prawną strony w odniesieniu do państwa to procedura karna ma za zadanie w praktyce realizować postulaty prawa karnego. Rozsądzając daną sprawę sędzia (a nie urzędnik jak w postęp. admin.) rozsądza o winie oskarżonego i kończy sprawę wydając merytoryczny werdykt (wyrok skazujący lub uniewinniający) lub w inny sposób, najczęściej umarzając sprawę (np. w oparciu o art. 17 § 1 KPK). Sędzia wieńczy zatem dzieło prokuratury, policji i innych organów, które zajmują się wykrywaniem, ściganiem oraz zatrzymywaniem osób podejrzanych o popełnienie przestępstw. Należy zauważyć, że z założenia ściganie przestępstwa następuje z urzędu (z łac. ex officio). Innymi słowy, jeśli ustawa nie stanowi inaczej, to do wszczęcia procedury karnej nie potrzebny jest wniosek strony. Już sama informacja o popełnieniu przestępstwa może implikować konieczność wszczęcia postępowania. Wyjątek stanowią tzw. przestępstwa wnioskowe czy prywatnoskargowe, których konstrukcja zbliża je do postępowania cywilnego.

Celem ochrony osoby oskarżonego, przed władczością państwa, które wnika w jego sferę prywatną, przysługuje mu domniemanie niewinności i prawo do obrony. Nie każda osoba stająca przed obliczem sądu musi bowiem być sprawcą przestępstw, o które została oskarżona. Prawo do obrony własnej osoby jest bardzo szerokie a takie instytucje jak możliwość składania wniosków dowodowych, korzystanie z pomocy obrońcy czy obowiązek uczestnictwa w procesie stanowią jego emanację. Oskarżony powinien być traktowany na równi z innymi uczestnikami procesu. Z kolei obiektywny Sąd rozpoznający sprawę nie jest zdeterminowany żadną "hierarchią" dowodów. Zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów może oprzeć swoje rozważania na każdym z nich, byle były one zgodne z zasadami prawidłowego rozumowania, wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego (art. 7 KPK). Nie mniej jednak, zgodnie z zasadą bezpośredniości, pierwszeństwo powinno się nadawać dowodom bezpośrednim (np. dokumentom) i tylko wtedy, gdy sąd zetknął się z nimi osobiście. Sąd powinien dążyć do ustalenia stanu faktycznego (prawdy materialnej) a nie tylko wersji na którą zgadzają się strony postępowania. Jeśli powyższe zasady są spełnione, a Sąd jest instytucją godną, niezależną i niezawisłą to możemy mówić o rzetelności takiego postępowania karnego.

Zgodnie z postulatami zawartymi w Dziale I KPK postępowanie powinno toczyć się jak najszybciej a Sąd powinien dążyć do mediacji pomiędzy stronami, jeśli takowa jest możliwa. Zasadą jest ustność postępowania, choć niektóre wnioski muszą być składane pisemnie (lub ustnie, ale do protokołu). Sąd powinien również udzielać stronom stosownych informacji, nie angażując się jednak w stanowiska stron, aby nie uchybić "lojalności" wobec wszystkich uczestników.

Warto pamiętać, iż polskie postępowanie karne jest jawne. Oznacza to, że każda nieuzbrojona, pełnoletnia osoba, jeśli nie znajduje się w stanie nie licującym z powagą Sądu (np. w stanie upojenia), może wziąć udział w rozprawie w charakterze publiczności. Podobnie Sąd może wyrazić zgodę na udział mediów (także kamer) oraz obecność osób uzbrojonych (np. strażników). Wyjątkowo określony katalog spraw został sklasyfikowany jako "tajny" (np. w sprawach obrażających dobre obyczaje). Sąd może także postanowić o wyłączeniu jawności rozprawy (np. w sprawach dotyczących nieletnich). Wówczas strony mogą wskazać po dwie osoby przybrane, które będą mogły wówczas zostać na sali rozpraw. 1

e. Rodzaje opisywanej procedury

Kolejność rozmieszczenia poszczególnych regulacji w KPK nie odpowiada chronologii wykonywanych działań. Nie mniej jednak, aby Czytelnik mógł zrozumieć charakter procedury warto przyjąć właśnie wspomnianą chronologię. Pierwszy etap procedury karnej nazywany jest postępowaniem przygotowawczym. Regulują go przepisy od 297 do 336 KPK. Wszczęcie tegoż następuje w razie uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa lub złożenia zawiadomienia przez osobę lub instytucję. Niektóre instytucje są bowiem zobowiązane do niezwłocznego zawiadamiania organów ścigania, jeśli tylko powezmą informację o czynie przestępczym. Obywatel ma obowiązek zgłaszania tylko niektórych przestępstw, ale jeśli tego nie uczyni, może zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej. Katalog tych przestępstw określa art. 240 Kodeksu Karnego. Wszczęcie dochodzenia lub śledztwa (w zależności od "wagi" przestępstwa lub "długości" toczącego się już postępowania) poprzedza wydanie stosownego postanowienia. Wówczas rozpoczyna się tzw. faza in rem, która ma na celu zbadanie wiarygodności zawiadomienia po czym następuje proces zbierania dowodów. Za takowe uważa się w KPK m.in. opinie biegłych, oględziny miejsca/rzeczy/zwłok, protokoły przesłuchań, protokoły z przeszukania osoby/lokalu, zapisy rozmów i korespondencję pochodzących z podsłuchu, zatrzymane rzeczy, zeznania świadków czy wyjaśnienia podejrzanych/oskarżonych etc. (vide art. 167 – 242 KPK) Kiedy zarysuje się sytuację i możliwe staje się oszacowanie osoby podejrzewanej o popełnienie przestępstwa, można wydać jej postanowienie o przedstawieniu zarzutów. Wówczas sprawa wchodzi w etap ad personam a bierną stronę postępowania nazywa się podejrzanym.

Aby ograniczyć działania podejrzanego, które mogłyby utrudniać a nawet niweczyć działania organów ścigania, można w stosunku do niego zastosować tzw. środki przymusu. Są to: zatrzymanie (art. 243 – 248 KPK), tymczasowy areszt (art. 249 – 265 KPK) 2, poręczenie majątkowe (art. 266 – 270), poręczenie społeczne (art. 271), poręczenie osoby godnej zaufania (art. 272 – 274 KPK), dozór Policji (art. 275 KPK), zawieszenie w czynnościach (art. 276 KPK), zakaz opuszczania kraju (art. 277 KPK), poszukiwanie oskarżonego i list gończy (art. 278 – 280 KPK) czy kary porządkowe (art. 285 – 290 KPK) i zabezpieczenie majątkowe (art. 291 – 295 KPK). Jeśli materiał dowodowy zostanie zabezpieczony, tożsamość i miejsce pobytu podejrzanego ustalone, to o ile Policja/prokuratura nie zamknie śledztwa np. przez umorzenie, to formułuje się akt oskarżenia po czym wysyła go do właściwego sądu. Z tą chwilą podejrzany staje się oskarżonym i zostaje przekazany do dyspozycji sądu (wraz za aktami sprawy).

Właściwość, skład sądu i kwestię wyłączenia sędziego regulują przepisy art. 24 i n. KPK. Warto zwrócić uwagę na brzmienie art. 40 KPK, który wymienia katalog przymiotów sędziego powodujących jego wyłączenie od orzekania w danej sprawie. Art. 45 do 91 oraz 177 – 192a KPK opisują prawa i obowiązki poszczególnych stron i uczestników procesu. Polecam zapoznać się z tymi regulacjami, każdemu, kto otrzyma dany status w określonej sprawie. Pamiętać należy, iż na każde wezwanie Sądu osoba powinna udać się na rozprawę albo przedłożyć wiarygodne usprawiedliwienie. W przypadku świadków lub biegłych ich nieobecność może być nawet ukarana. Kodeks Postępowania Karnego szczegółowo reguluje kwestię doręczeń oraz terminów, których uchybienie może rodzić poważne skutki prawne.

Drugim, formalnym etapem procedury karnej jest postępowanie przed sądem pierwszej instancji. Po kontroli aktu oskarżenia, który może zostać z powrotem oddany prokuraturze, losuje się skład orzekający, ustala termin rozprawy i odpowiednią salę oraz podejmuje się inne czynności. Nie jest to jednak konieczne, jeśli na mocy art. 335 KPK wniesiono wniosek o skazanie oskarżonego bez przeprowadzenia rozprawy. Sprawa może odbywać się na tajnych posiedzeniach albo jawnych rozprawach. W każdym przypadku sędzia przewodniczący jest gospodarzem i czuwa nad porządkiem i przestrzeganiem prawnej etykiety. Ponieważ uosabia on powagę państwa, należy wstawać ilekroć przemawia się do sądu lub ten wchodzi lub wychodzi. 3 Oczywiście na rozprawę należy stawić się w schludnym ubraniu i w stanie trzeźwości. Sędzia zawsze może zarządzić opuszczenie sali przez osobę skrajnie nie spełniającą powyższych warunków tudzież ukarać ją grzywną.

Po wywołaniu sprawy (zaproszenie do sali) przez protokolanta lub woźnego i "sprawdzeniu listy obecności" 4 strony mają możliwość złożenia odpowiednich wniosków i oświadczeń. Następnie sędzia prosi prokuratora o odczytanie aktu oskarżenia rozpoczynając w ten sposób przewód sądowy. Kolejno wysłuchuje się wyjaśnień oskarżonego i ewentualnie przyjmuje się wniosek o dobrowolne poddanie się karze z art. 387 KPK. Można również Przeprowadzić dalsze postępowanie dowodowe, zmienić kwalifikację prawną czy zawiesić/odroczyć postępowani. Ostatecznie następuje zamknięcie przewodu sądowego. Nie często dzieje się to na tej samej rozprawie. Zanim nastąpi proces wyrokowania, zgodnie z kolejnością podaną w art. 406 KPK, Sędzia udziela poszczególnym stronom głosu. Narada i głosowanie odbywają się tajnie, w przeciwieństwie do ogłaszania, które jest zawsze jawne. Wyrok sporządzany jest na piśmie zgodnie z wytycznymi art. 413 KPK, po czym doręczany jest stronom. Strona może również zgłosić wniosek o uzasadnienie wyroku. Pod nieobecność oskarżonego na rozprawie możliwe jest wydanie wyroku zaocznego.

W art. 468 i n. KPK regulują kwestię tzw. postępowań szczegółowych. Ich odmienne regulacje mają na celu przyśpieszenie postępowania lub "dopasowanie" procedur do poszczególnych typów spraw. Wyróżnia się postępowania uproszczone, nakazowe, przyśpieszone (sądy 24-ro godzinne) oraz z oskarżenia prywatnego. Od wyroków dwóch pierwszych w ciągu 7 dni można wnieść sprzeciw co skutkuje przeprowadzeniem spraw w normalnym trybie.

Zamknięcie przewodu sądowego w I instancji nie kończy postępowania karnego. Z racji, iż postępowania w Polsce są co najmniej dwuinstancyjne, to powyższy wyrok nie zawsze staje się prawomocny (wiążący i wykonalny). W ciągu 14 dni od dostarczenia stronie wyroku wraz z uzasadnieniem może ona wnieść apelację do sądu wyższej instancji, ale za pośrednictwem sądu który wydał wyrok (tj. w jego biurze podawczym). Od wyroku sądu rejonowego apelację wnosi się do sądu okręgowego a od orzeczenia wyroku okręgowego – do sądu apelacyjnego. Środek odwoławczy musi czynić zadość wymogom określonym w art. 119 oraz 444 i n. KPK. W stosunku do niego stosuje się również art. zasady ogólne dot. środków odwoławczych (art. 425 – 443 KPK). Podstawą apelacji mogą być zarówno przesłanki formalne (tzw. bezwzględne przyczyny odwoławcze z art. 439 KPK) jak i merytoryczne (tzw. względne z art. 438 KPK). W toku postępowania odwoławczego stosuje się analogiczne regulacje co w I instancji. Sąd odwoławczy może ostatecznie utrzymać w mocy zaskarżone orzeczenie, zmienić jego treść w całości lub części albo uchylić go w całości/w części, umarzając postępowanie lub przekazując sprawę do ponownego rozpoznania. Wówczas procedura rusza od początku w I instancji.

Z kolei na postanowienia Sądu, te które przewiduje ustawa lub kończące sprawę, przysługuje zażalenie. Więcej w art. 459 i n. KPK.

Za czwarty etap postępowania może zostać uznana procedura związana z nadzwyczajnymi środkami odwoławczymi: kasacją i wznowieniem postępowania. Odpowiedni wniosek, który może opierać się tylko i wyłącznie na wyśrubowanych przesłankach formalnych, wnosi się w pierwszym wypadku do Sądu Najwyższego 5 a w drugim do sądy wyższej instancji. W obydwu przypadkach obowiązuje tzw. przymus radcowsko-adwokacki, co znaczy, że tylko wykwalifikowany mecenas może złożyć w/w pisma. Pozytywne rozpatrzenie kasacji lub wniosku o wznowienie skutkuje ponownym rozpoczęciem procesu w pierwszej instancji. Dlatego też czasem mówi się o trójinstancyjności w postępowaniu karnym.

Procedura karna jest dość przystępną, ale niezwykle kazuistyczną regulacją prawną. Oprócz w/w odnosi się do takich zagadnień jak odszkodowanie za niesłuszne skazanie, ułaskawienie, odtworzenie akt, wydawanie wyroków łącznych, orzekanie o kosztach sądowych czy międzynarodowe postępowanie karne wraz z wydaniem ENA (Europejskiego Nakazu Aresztowania) czy międzynarodowego listu żelaznego.

Bibliografia i wyjaśnienia:

1 B. Bieńkowska, P. Kruszyński, C. Kulesza, P. Piszczek, Wykład prawa karnego procesowego, 2004 r.
2 Który powinien trwać do 3 miesięcy z możliwością przedłużenia. Polska notorycznie boryka się z problemem zbyt długich t/a, które w skrajnej formie trwają po kilka lat. Pamiętać należy, że w osoby przebywające w Aresztach Śledczych są „zamknięte” bez wyroku a więc w teorii są osobami niewinnymi.
3 Chyba, że sędzia zwolni osobę z takiego obowiązku ze względu np. na stan zdrowia.
4 Już na tym etapie może dojść do odroczenia rozprawy np. z powodu niestawiennictwa strony, która przedłożyła usprawiedliwienie.
5 Nowoczesny budynek znajduje się w Warszawie przy ul. Krasińskich 2/4/6; tel. (22) 530-80-00

 
Wszelkie prawa zastrzeżone © EduGlob ul.Okulickiego 8/8 03-984 Warszawa