PDF 

Postępowanie cywilne

a. Główny akt regulujący postępowanie cywilne:

Kodeks Postępowania Cywilnego z 17 listopada 1964 r. (KPC); inne ustawy szczegółowe np. ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych z 28 lipca 2005 r. etc

b. Zakres spraw:

Ogół spraw cywilnych, regulowanych przed Kodeks Cywilny oraz innych, które noszą dwie cechy: równorzędność stron stosunku obligacyjnego oraz ekwiwalencję świadczeń; inne sprawy przekazane do rozpoznania sądom powszechnym m.in. postępowania antymonopolowe, przepadek rzeczy w prawie celnym, postępowania z ordynacji wyborczej etc.

c. Podmioty występujące w sprawie:

Sąd (wydział cywilny, wydział gospodarczy, wydział ksiąg wieczystych i inne), powód, pozwany, interwenient, pełnomocnicy procesowi, prokurator i Rzecznik Praw Obywatelskich, inne upoważnione podmioty np. komornik w postępowaniu egzekucyjnym.

d. Główne zasady postępowania:

Zważywszy na fakt, iż postępowanie cywilne obejmuje swym zasięgiem najbardziej rozbudowaną grupę zagadnień, w jego skład musi wchodzić odpowiednio większa liczba norm. Inną konsekwencją wskazanego stanu jest zróżnicowanie procedur i odpowiednich instytucji. Tym trudniej wypunktować główne zasady rządzące tym typem postępowania. Wysiłek doktryny prawa pozwolił na wyróżnienie dwóch grup zasad postępowania cywilnego: tzw. zasad naczelnych wymiaru sprawiedliwości, odnoszących się w zasadzie do całości działania judykatury w Polsce oraz zasad naczelnych postępowania cywilnego. W ramach pierwszej z grup możemy wymienić takie konstytucyjne gwarancje jak prawo do sądu, zasadę rzetelnego postępowania i rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, zasadę niezależności sądu i niezawisłości sędziowskiej, zasadę nadzoru judykacyjnego Sądu Najwyższego, zasadę kolegialności (rozpoznawanie sprawy przez kilku sędziów), zasadę udziału czynnika społecznego (ławników), zasadę instancyjności czy wreszcie jawności.

Jak łatwo zauważyć szereg regulacji formalnego prawa cywilnego pokrywa się z wcześniej omawianymi procedurami. Podobnie ma się rzecz z szczegółowymi instytucjami jak np. doręczenia, terminy, apelacja, postępowanie dowodowe, wyłączenie sędziego etc. Analogia ograniczona jest oczywiście specyfiką rozpoznawanych spraw, ale nie potrzeby niniejszego opracowania ograniczę te zagadnienia do minimum.

Meritum większości spraw rozpoznawanych przez "cywilistyczne" wydziały sądów powszechnych sprawia, iż możliwe było wyodrębnienie stricte zasad procedury cywilnej. Nade wszystko sąd powinien dążyć do ustalenia prawdy materialnej, czy rzeczywistego stanu faktycznego i prawnego w sprawie a nie tylko tego, na co godzą się strony. Te z kolei winny być traktowane w sposób równy 1 i same powinny decydować, czy chcą brać udział w procesie i jakie działania podjąć. Dla przykładu powód może zawsze wycofać złożony pozew, zmienić go, pójść na ugodę z pozwanym etc. Nadto jak wynika z przytoczonego przykładu w sprawie cywilnej muszą brać udział minimum dwie osoby, które pozostają ze sobą w sporze (tzw. zasada kontradyktoryjności).

Odnośnie działania Sądu w sprawie, to powinien on kierować się zasadą bezpośredniości, czyli osobiście i bezpośrednio zetknąć się z materiałem dowodowym. Zanim osądzi stan faktyczny powinien dążyć do jak najlepszej koncentracji materiału dowodowego. Na koniec warto dodać, iż w postępowaniu cywilnym obowiązuje zasada ustności, z licznymi wyłączeniami. Pisemnie muszą bowiem być złożone m.in. pozew, odpowiedź na pozew, interwencja uboczna, przypozwanie, apelacja czy zażalenia.

Prawo do uczestnictwa w postępowaniu mają tylko osoby posiadające zdolność sądową (osoby fizyczne, osoby prawne, ułomne osoby prawne, inne). Z kolei pozew może złożyć tylko osoba mająca interes prawny lub faktyczny, czyli posiadająca legitymację procesową. Od nich odróżnia się zdolność procesową (zdolność do działania), która przysługuje tylko pełnoletnim, nieubezwłasnowolnionym osobom fizycznym oraz osobom prawym/innym instytucjom.

e. Rodzaje opisywanej procedury

Postępowanie cywilne zwykło się dzielić na sądowe oraz pozasądowe. To drugie może się toczyć przed organami innymi niż sądy czy komornicy sądowi np. przed komisjami pojednawczymi czy mediatorami. W ramach postępowania sądowego wyróżnia się postępowanie rozpoznawcze (odnośnie meritum żądania powoda) oraz postępowanie egzekucyjne (mające na celu realizację zapadłego wyroku). Egzekucja nie musi wcale się odbyć, jeśli przegrywający sprawę dobrowolnie wypełni dyspozycję narzuconą w orzeczeniu.

W postępowaniu rozpoznawczym wyróżnia się dwa tryby postępowania: procesowy (sporny) i nieprocesowy. Różnice pomiędzy nimi mają charakter formalny, ale doniosły. Po pierwsze postępowanie procesowe jest modelowe i istnieje domniemanie jego stosowania. Postępowanie nieprocesowe z kolei zbliża się nieco do postępowania administracyjnego. Nie muszą w nim występować dwie strony a samo postępowanie może być wszczęte także z inicjatywy sądu. Nadto orzeczenie zapadające w tym wypadku nie są wyrokami a postanowieniami. Co do zasady strona składa wniosek a nie pozew, chcąc rozpocząć stosowną procedurę. Przykładami postępowania nieprocesowego są sprawy o ubezwłasnowolnienie, stwierdzenie zgonu, uznanie za zmarłego, stwierdzenie zasiedzenia, ustanowienie drogi koniecznej, przyjęciu lub odrzuceniu spadku, spis inwentarza, ogłoszenie testamentu, złożenie przedmiotu do depozytu sądowego, podział majątku byłych współmałżonków, separację etc. <vide art. 506 – 694 KPC>.

Zważywszy na specyfikę problematyki, w ramach procesu funkcjonują tzw. postępowania szczególne, do których stosuje się nieco odmienne regulacje. Są to: postępowanie w sprawach małżeńskich (art. 425 – 452 KPC), postępowanie w stosunkach pomiędzy rodzicami a dziećmi (art. 453 – 458 KPC), postępowanie w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych (art. 459 – 47716 KPC), postępowanie w sprawach o naruszenie posiadania (art. 478 – 479 KPC), postępowanie w sprawach gospodarczych (art. 4791 - 47978 KPC), postępowanie nakazowe (art. 4841- 497 KPC), postępowanie upominawcze (art. 4971- 505 KPC) oraz postępowanie uproszczone (art. 5051 – 50514 KPC).

Egzekucja sądowa, opisywana w art. 758 i n. KPC, powszechnie kojarzona jest z bezwzględną działalnością komorników i osób towarzyszących w czasie windykacji. Warto zauważyć, iż bez tak działającej "machiny" niemożliwa byłaby realizacja sądowych orzeczeń co stawiałoby pod znakiem zapytania cały schemat ustroju prawnego RP. Nadto wierzyciele, których ściga "komornik" to również oszuści, osoby nie płacące alimentów itp. Mitem jest również wydzieranie obywatelom ostatków ich dobytku. Zgodnie z brzmieniem art. 829 KPC nie podlegają egzekucji m.in. przedmioty urządzenia domowego, pościel i codzienne ubranie, zapasy żywności oraz opału, narzędzia i przedmioty niezbędne do wykonywania pracy, minimum płacy wg Kodeksu Pracy, papiery osobiste i przedmiot służące do nauki etc. Generalnie dług zaspokajany może być z innych rzeczy ruchomych (np. samochodu), z wynagrodzenia za pracę, z rachunków bankowych, z innych wierzytelności i praw majątkowych, z nieruchomości czy ze statków morskich.

Oprócz powyższych wyróżnia się osobne postępowania cywilne w tym: pomocnicze (o zwolnienie z kosztów sądowych, pojednawcze, odtworzenie akt etc.), międzynarodowe (art. 1096 i n. KPC) , upadłościowe i naprawcze (związane z niewypłacalnością podmiotu gospodarczego) czy postępowanie przed sądami polubownymi (art. 1154 - 1217 KPC). 2

Bibliografia i wyjaśnienia:

1 Choć w przypadku niektórych spraw, Sąd „pomaga” osobom mających specjalny status np. osobom dociekającym alimentów, jeśli nie korzystają one z pomocy adwokata.
2 J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie cywilne, 2007

 
Wszelkie prawa zastrzeżone © EduGlob ul.Okulickiego 8/8 03-984 Warszawa