WOS.NET.PL arrow Matura z WOS arrow Społeczeństwo arrow Najważniejsze historyczne i współczesne dokumenty dotyczące praw człowieka
PDF 

Najważniejsze historyczne i współczesne dokumenty dotyczące praw człowieka

Pojęcie praw człowieka

Prawa człowieka są abstrakcyjnymi normami, chroniącymi jednostkę ludzką z racji samej jej egzystencji. Prawa człowieka utożsamia się bowiem z prawami naturalnymi, które są przyrodzone i niezbywalne. Nadto, cechuje je powszechność i równość. Niemożliwe jest bowiem szeregowanie ludzie z jakichkolwiek względów i z tego tytułu przypisywanie im różnych katalogów praw człowieka. Nie licuje to z cechą indywidualności praw człowieka, co oznacza, że prawa jednostki poczytuje się przez właśnie jej pryzmat np. wolność przemieszczania się inaczej rozumie się dla osób niepełnosprawnych i tych w pełni sprawnych.
Przyjęło się dzielić prawa człowieka na trzy generacje. I-sza generacja praw chroni takie wartości jak życie, zdrowie, wolność przemieszczania się, wolność sumienia i wyzwania etc. II-ga generacja praw odnosi się do praw politycznych (gwarancja udziału w wyborach, dostęp do urzędów, wolność zgromadzeń etc.). III-cia generacja praw to uprawnienia związane z działalnością zawodową, społeczną i kulturalną. W ramach tego szerokiego katalogu zapewnia się m.in. wolność wyboru zawodu, dostęp do edukacji, powszechną opiekę zdrowotną, wolność działalności naukowej i artystycznej etc.
Większość opisywanych praw człowieka zostało spisanych w dokumentach- zarówno na płaszczyźnie krajowej jak i międzynarodowej. Zgodnie z założeniem naturalnej szkoły prawa nie zostały ona nadane a jedynie zagwarantowane- ogłoszone i poddane opiece państwa (oraz związków państw). Nie od razu jednak prawa wszystkich generacji zostały „oddane” do dyspozycji obywateli. Należy zauważyć, że po okresie humanistycznej myśli w antycznej Grecji rasa ludzka na długo pogrążyła się w mrokach- najpierw ery Imperium Rzymskiego a następnie Średniowiecza. A w tych czasach o prawach człowieka nie mogło być mowy. To jednak w Średniowieczu odnajdujemy pierwsze akty królewskie o charakterze prawno-człowieczym.

A. DOKUMENTY HISTORYCZNE DOTYCZĄCE PRAW CZŁOWIEKA (przed 1945 r.)

Magna Carta Libertatum (1215 r.)

Za pierwszy dokument zawierający katalog gwarantowanych praw człowieka uznaje się Wielką Kartę Swobód wydaną w Królestwie Anglii przez króla Jana (zwanego bez Ziemi, gdyż za jego panowania królestwo straciło większość nabytków we Francji). Do ważniejszych postanowień warto zaliczyć:
• Ograniczenie sądownictwa królewskiego, który bez wyroku sądowego nie mógł uwięzić szlachcica,
• Ograniczenie podatkowe, ponieważ król mógł nakładać dodatkowe podatki tylko za zgodą Rady Królewskiej, czyli reprezentacji możnych,
• Sformalizowanie prawa odebrania władzy królowi przez lud w wypadku, gdy król łamał postanowienia Karty.
Należy zauważyć, że pierwszy tego typu dokument nie był w pełni doskonały. Nade wszystko chronił on jedynie prawa możnowładców a zatem nie można mówić w tym przypadku o powszechności norm gwarantowanych przez Kartę. Nic to! Dziś Magna Carta uznawana jest za początek demokracji brytyjskiej a każdy obywatel może się na nią powołać przed sądem.

Habeas Corpus Act (1679 r.) i Bill of Rights (1689 r.)

Dwa wyżej wymienione dokumenty również zostały wydane w Wielkiej Brytanii- tym razem za rządów króla Karola II oraz Wilhelma III Orańskiego. Były one wyrazem walki angielskiej szlachty z absolutystycznymi zapędami dynastii Stuartów. Wg Habeas Corpus Act nikt nie mógł zostać aresztowany bez wyroku odpowiedniego sądu. Samemu skazanemu przysługiwały również prawa, dziś można by rzec, humanitarne. Skazany miał odbywać karę w więzieniu tego hrabstwa, w którym go skazano. Sąd miał obowiązek sprawowania dozoru nad wykonywaniem kary. Przestrzeganie terminów sądowych miały wymusić kary dla strażników lub dozorców więzień np. za ociąganie się z dostarczeniem więźnia do budynku sądu. Z kolei Bill of Rights szczegółowo wyliczał nadużycia dynastii Stuartów i formułował dla nowego króla wytyczne, których ten musiał się trzymać. Należały do nich m.in.:
• Zakaz nakładania nowych podatków bez zgody parlamentu,
• Prawo do petycji (każdy poddany mógł ją wnosić zarówno w sprawach publicznych jak i prywatnych),
• Sędziami mogli być tylko ludzkie nienagannej opinii, nie związani z królem etc.
Omawiane dokumenty szły znacznie dalej niż Magna Carta w kwestii praw człowieka. Nie mniej jednak niemal w całości odnosiły się do szlachty a nie ogółu mieszkańców. Ponad to ich celem miało być ograniczenie władzy królewskiej i wzmocnienie Parlamentu a nie gwarancja ogółowi mieszańców przynależności ich praw.

Polskie przywileje szlacheckie z okresu XV wieku

Wspominając o szeregu gwarancji prawno-człowieczych nie sposób zapomnieć o rodzimych osiągnięciach w tej dziedzinie. Od końca XII wieku trwał proces walki możnych z osłabionymi rozbiciem dzielnicowym, książętami senioralnymi. Walka o wpływy przeniosła się także na dopiero co powstałe Królestwo Polskie. I choć do początku XV wieku wydanych zostało wiele aktów z których część uznaje się za powszechne przywileje szlacheckie (m.in. przywilej koszycki z 1374 r.) to dopiero w XV wieku szlachta wymusiła na królu gwarancję podstawowych praw człowieka. Oczywiście dla szlachty i duchowieństwa a nie całości mieszkańców Królestwa.
W 1422 r. w Czerwińsku Władysław Jagiełło wydał przywilej, który zapewniał nietykalność majątkową bez wyroku sądowego. Nadto sądy mogły wydawać wyroki jedynie wg prawa pisanego. W 1430 r. w Jedlni ten sam król wydał przywilej nazwany Neminem captivabimus nisi iure victum, który zakazywał aresztowania szlachcica bez wyroku sądowego. Przywilej został potwierdzony w 1433 r. w Krakowie.
Za istotny należy również uznać przywilej z Wilna z 1447 r. w którym Kazimierz Jagiellończyk zrównał prawa szlachty polskiej i litewskiej. W pozostałym zakresie liczne przywileje zmierzały raczej do poprawy sytuacji prawnej i majątkowej szlachty niż maiły wymiar humanitarny.

Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela z 1789 r.

Za przełomowy należy uznać akt nazwany Deklaracją Praw Człowieka i Obywatela, który był „dzieckiem” wczesnego etapu rewolucji francuskiej. O jego doniosłości świadczą dwie cechy. Po pierwsze był to pierwszy akt o charakterze powszechnym tj. nie odnosił się tylko do grupy możnowładców, ale wszystkich mieszkańców Francji. Po drugie nadawał on prawo podstawowym znaczenia konstytucyjnego, podkreślając ich doniosłość oraz hamując ewentualne ograniczenia.
Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela była kwintesencją myśli Oświecenia w dziedzinie humanizmu. Dlatego wg jej brzmienia za fundamentalne i nienaruszalne uznano prawo do: własności, bezpieczeństwa, wolności fizycznej i duchowej (wyznania), równości wobec prawa, prawa do sądu, nietykalności osobistej, równego dostępu do urzędów państwowych i stanowisk czy prawo do oparu przeciwko wszelakim przejawom ucisku.
Celem powołania Deklaracji (i samej rewolucji) miało być ograniczenie zapędów absolutystycznych króla Ludwika XVI. Rewolucja jednak wymknęła się spod kontroli. I mimo, że akt z 1789 r. stanowił preambułę do Konstytucji Francji z 1791 r. to praktyka pokazała, że obywatele Francji nie byli jeszcze świadomi doniosłości prawa człowieka.

United States Bill of Rights z 1791 r.

Pod tą zagadkową nazwą kryje się dziesięć pierwszych poprawek do Konstytucji USA z 1787 r. Ta pierwsza spisana uchwała zasadnicza, sporządzona w duchu Oświeceniowego humanizmu nie zawierała katalogu praw podstawowych. Zostało to naprawiona w postaci uchwalenia dziecięciu pierwszych poprawek do Konstytucji, które gwarantowały m.in.:
• wolność religii, prasy, słowa, prawo do petycji i zgromadzeń (I-sza poprawka),
• prawo do noszenia broni będące swoistego rodzaju przejawem prawa do obrony (II-ga poprawka),
• prawo do nietykalności osobistej i materialnej i zakaz rewizji (IV-ta poprawka),
• prawo do sądu i obecności ławy przysięgłych (VII-ma poprawka)
• zakaz stosowania okrutnych kar i zbyt uciążliwych grzywien (VIII-ma poprawka).
W tym postępowym dokumencie nie spisano jednak równości wobec prawa. W Stanach wciąż obecne było niewolnictwo, które zniesiono dopiero w 1865 r. na mocy XIII-stej poprawki. Należy jednak zauważyć, że dokument ten ustanowił kanon praw podstawowych tak chętnie recypowany w innych krajach m.in. w Polsce.

Konwencje genewskie z 1864 i z 1906 r.

Przełom XVIII i XIX wieku uznaje się za początek ścisłej współpracy międzynarodowej pomiędzy krajami na świecie implikującą dziedzinę nauki zwaną stosunkami politycznymi. W jej obrębie należy poszukiwać genezy pogłębiającej się współpracy pomiędzy podmiotami politycznymi w Europie i na świecie. Na pewno jedną z nich były zalążki prawa wojennego. O ile prawa człowieka w dokumentach historycznych odnosiły się do relacji „król- poddani” o tyle nie podejmowano zagadnienia traktowania obywateli innych państw w czasie działań wojennych. To dlatego wojny kojarzone były z terrorem, gwałtami i zaborem mienia jakiego doświadczali tak żołnierze jak i cywile. Niemałą rolę odegrała osoba Jeana Henriego Dunant, który wstrząśnięty widokiem rannych po bitwie pod Solferino, wraz z miejscową ludnością udzielał pomocy żołnierzom, niezależnie od ich narodowości (zalążki Czerwonego Krzyża).
Powstała z inicjatywy Dunanta Konwencja z 1864 r. zapewniała opiekę medyczną rannym żołnierzom niezależnie od ich narodowości. Gwarantowała neutralności i nienaruszalność cywilom niosącym pomoc rannym w czasie działań wojennych. Konwencja z 1906 r. zwiększała zakres ochrony rannych i chorych wojaków, wprowadzała system ewidencji poszkodowanych i ustalała kanwy wymiany pomiędzy państwami informacji dot. poszkodowanych w czasie wojny.

B. DOKUMENTY WSPÓŁCZESNE DOTYCZĄCE PRAW CZŁOWIEKA (po 1945 r.)

Karta Narodów Zjednoczonych z 26 czerwca 1945 r.

Karta NZ, zwana Konstytucją ONZ, stanowiła pierwszą współczesną, wielostronną umowę międzynarodową, która odnosiła się do praw człowieka. Została podpisana przez 50 państw (Polska podpisała umowę dwa miesiące później) 26 czerwca 1945 r. w San Francisco. Stymulowana świeżymi, tak dramatycznymi doświadczeniami II Wojny Światowej nie zawierała jednak katalogu praw podstawowych, ale kilkukrotnie odwoływała się do praw człowieka. Sygnatariusze zgodzili się jedynie na popieranie, przestrzeganie i poszanowanie praw człowieka. Za kluczowe należy uznać sformułowanie, iż wszyscy ludzie wg państw ONZ są równi.
Po raz pierwszy prawa człowieka otrzymały wymiernego strażnika ich istnienia. Rozdział XIV Karty NZ regulował bowiem uprawnienia Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości (MTS) z siedzibą w Hadze. Nad przestrzeganiem postanowień Karty miała także czuwać Rada Bezpieczeństwa.

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 10 grudnia 1948 r.

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka jest rezolucją, uchwaloną przez Zgromadzenie Ogólne ONZ. W odróżnieniu od poprzedniego aktu związanego z Narodami Zjednoczonymi miała ściśle określać katalog chronionych praw człowieka. Prace nad nią (w ramach Komisji Praw Człowieka) trały ponad rok i uczestniczyły w nim takie autorytety jak laureat Pokojowej Nagrody Nobla Rene Cassin czy Pierwsza Dama Eleonor Roosevelt. Warto dodać, że deklaracja została przyjęta bez sprzeciwu, choć kilka krajów (w tym Polska) wstrzymały się od głosu.
Na mocy Deklaracji stwierdzono, że wszyscy ludzie są wolni i równi pod względem godności i praw. Każdemu człowiekowi, bez względu na pochodzenie, kolor skóry, płeć etc. przysługuje prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa. Wprost zakazane zostało niewolnictwo oraz okrutne traktowanie. Obywatelom zagwarantowana została ochrona ich życia prywatnego, pobytu na terytorium rodzimego kraju (wraz z prawem do obywatelstwa) i swoboda przemieszczania się. Zwrócono uwagę na prawo do sądu oraz azylu. Każdy mógł również zawrzeć związek małżeński po uzyskaniu pełnoletności. Oprócz tego zagwarantowano ochronę praw II i III generacji w tym prawa do własności, wolności zgromadzeń i stowarzyszeń, udziału w rządzeniu państwem, prawa do ubezpieczenia społecznego, dostępu do pracy wraz z wypoczynkiem, do ochrony zdrowia i pomocy społecznej, prawa do nauki i uczestnictwa w życiu kulturalnym.
Jako rezolucja Powszechna Deklaracja Praw Człowieka nie miała jednak charakteru wiążącego.

Konwencje Genewskie z 12 sierpnia 1949 roku o ochronie ofiar wojny

Ewolucja praw człowieka przebiegała równolegle w aspekcie prawa wojennego. W 1949 r. przyjęte zostały cztery konwencje występujące pod zbiorczą nazwą Konwencji o ochronie ofiar wojny. Dwie pierwsze dotyczyć miały polepszenie losu rannych i chorych na lądzie i morzu. III Konwencja dotyczyła traktowania jeńców wojennych. IV Konwencja odnosiła się do odpowiedniego traktowania cywili podczas działań zbrojnych m.in. zakazu zmuszania cywili do walki zbrojnej, zakazu rabunków i brania zakładników, zakazu wysiedleń czy deportacji ludności z terenów podbitych.
Do Konwencji Genewskich uchwalono da protokoły dodatkowe z 1977 r. i z 2005 r., które zakazywały atakowania cywili, budynków szpitalnych i innych budynków cywilnych tudzież nadmiernego niszczenia środowiska naturalnego.

Europejska Konwencja Praw Człowieka z 4 listopada 1950 r.

Akt o charakterze regionalnym, odnoszącym się do krajów dopiero co powstałej Rady Europy. Wszedł w życie 3 września 1953 r. po tym jak został podpisany przez wymaganą liczbę dziesięciu sygnatariuszy. Obecnie stronami umowy są wszystkie 47 państwa wchodzące w skład Rady Europy.
„Konwencja Europejska” potwierdzała katalog praw podstawowych wymieniony w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. Nadto miała zapewnić ramy skutecznej realizacji postanowień Deklaracji. Stąd też powołane zostało ciało: Europejski Trybunał Praw Człowieka z Siedzibą w Strasburgu. Organ ten może wymusić na państwie-stronie Konwencji zaprzestanie naruszeń prawa a nawet zadośćuczynienie finansowe pokrzywdzonej jednostce.
Katalog praw i wolności zagwarantowanych w Konwencji jest zbliżony do tego zapisanego w Deklaracji. Pewne modyfikacje wprowadzały kolejno uchwalane protokoły dodatkowe. Za istotne uznano ochronę własności prywatnej, zakaz więzienia niewypłacalnych dłużników, zakaz sądzenia w tej samej sprawie po raz drugi (z łac. res iudicata) czy postulat zniesienie kary śmierci (w czasie pokoju w 1983 r. a także w czasie wojny w 2002 r.).
Za istotny progres należy uznać powszechność prawa do korzystania z ochrony udostępnionej przez Konwencję. Z wnioskiem do Trybunału Praw Człowieka może wystąpić każda osoba znajdująca się pod jurysdykcją któregoś z państw- stron Konwencji, niezależnie od tego czy osoba ta posiada obywatelstwo tego kraju. Skarga musi jednak dotyczyć naruszenia przez władzę publiczną praw gwarantowanych w Konwencji i tylko po wyczerpaniu krajowej drogi sądowej. Skarga musi zostać podpisane przez osobę i nie może dotyczyć kazusów już rozpoznanych oraz przedawnionych. Na koniec warto dodać, że wystąpienie ze skargą do Trybunału nie jest możliwe, jeśli w identycznej sprawie wystąpiono do innego trybunału o charakterze międzynarodowym.

Międzynarodowe Pakty Praw z 1966 r.

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (MPPOiP) oraz Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych (MPPGSiK) były kolejnym etapem w przedmiocie realizacji postulatów ochrony praw człowieka przez ONZ. Uchwalone na konwencji w Nowym Jorku, w odróżnieniu od Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, miały charakter wiążący.
MPPOiP gwarantował Narodom prawo do samostanowienia i decydowaniu o kierunkach rozwoju. Akcent kładł na równouprawnienie mężczyzn i kobiet oraz przytaczał szeroki katalog chronionych przez Pakt dóbr człowieka i obywatela, zaliczanych do I i II generacji praw. Oprócz zakazu tortur pojawiły się zapisy o humanitarnym traktowaniu więźniów, obowiązku wyjaśnienia powodów wydalenia z państwa obywatela obcego kraju, prawie do posiadania własnego światopoglądu, ochronie mniejszości etnicznych i pozostawania pod opieką państwa. Protokołem fakultatywnym z 1989 r. zniesiono karę śmierci, która jednak mogła ulec przywróceniu w czasie wojny, ale tylko w stosunku do najcięższych przestępstw.
Nad przestrzeganiem przez strony Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych miał czuwać Komitet Praw Człowieka, obradującego w Nowym Jorku i Genewie. Na mocy tzw. Pierwszego Protokołu Fakultatywnego z 1966 r. każda osoba znajdująca się pod jurysdykcją państwa-strony MPPOiP, może wystąpić ze skargą do Komitetu. Procedura występowania do Komitetu jest zbliżona do opisywanej wyżej (przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka). Należy jednak dodać, ze rozstrzygnięcia Komitetu nie wiążą państw.
MPPGSiK z kolei, choć zbliżony konstrukcją do MPPOiP, odnosił się do praw III generacji, z których wymieniał prawo do: higienicznych warunków pracy za słusznym wynagrodzeniem, przynależności do związków zawodowych i strajku, obowiązkowej nauki, udziału w życiu kulturowym i korzystaniu z postępu naukowego.

Akt Końcowy KBWE z Helsinek z 1 sierpnia 1975 r.

Pierwsza Konferencją Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie została zwołana w 1972 r. Miała ona pełnić rolę plenum na forum którego państwa miały wypracować system wzajemnego bezpieczeństwa w Europie. Propozycję takiej polubownej konfrontacji NATO i Układu Warszawskiego zgłosił polski minister spraw zagranicznych Adam Rapacki wiele lat wcześniej. Do znamiennych należy zaliczyć układ zawarty w 1975 r. w Helsinkach zwany Aktem Końcowym KBWE.
W skład Aktu Końcowego weszły tzw. trzy koszyki z których trzeci dotyczyć miał współpracy w dziedzinie humanitarnej. Zważywszy na sytuację prawną obywateli ZSRR i państw satelickich starano się „przemycić” dla nich jak najwięcej gwarancji praw podstawowych nie narażając się na sprzeciw stron Układu Warszawskiego. Postawiono na cztery elementy współpracy: poszerzenie swobody w kontaktach między obywatelami państw KBWE, poprawę dostępu do informacji oraz współpracę i wymianę w dziedzinie kultury i nauki. Akt Końcowy odniósł się do nowoczesnego postrzegania praw człowieka, stąd podkreślić należy jego innowację.

Konwencja o prawach Dziecka z 20 listopada 1989 r.

Kolejną przełomową konwencja przyjętą przez Zgromadzenie Ogólne ONZ a dotyczącą aspektu prawno-człowieczego była Konwencja o prawach dziecka z 1989 r. Po raz pierwszy w skali światowej zwrócono uwagę na ochronę młodego pokolenia ludzkości dostrzegając niebezpieczeństwa i problemy zagrażające dzieciom nie tylko w krajach postrzeganych za niebezpieczne. Konwencja została przyjęta niemal przez wszystkie państwa na świecie (z wyjątkiem m.in. USA).
Zgodnie z treścią aktu z 1989 r. dziecko jest samodzielnym podmiotem, mającym własną tożsamość, godność i prawo do prywatności, ale z racji niedojrzałości fizycznej i psychicznej wymaga szczególnej opieki i ochrony. Gwarantować ma je państwo, które jednak nie może wyręczać rodziców w wychowaniu. To rodzina ma być najlepszym środowiskiem, w którym rozwija się dziecko. Czuwanie nad dobrem dziecka powierzono w ręce obydwojga rodziców (autonomia rodziny).
Wśród praw zagwarantowanych dzieciom warto wymienić: prawo do wyrażania własnych poglądów, wolność od przemocy fizycznej i psychicznej, zakaz wcielania do wojska dzieci poniżej piętnastego roku życia, prawo do odpowiedniego standardu życia, prawo do czasu wolnego i wypoczynku od nauki, prawo do znajomości swoich praw, prawo do obowiązkowej i bezpłatnej nauki w szkole.

Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej z 7 grudnia 2000 r.

Kwestia praw człowieka została podniesiona również na forum Wspólnot Europejskich. Wynikiem tego była uchwalona w 2000 r. Karta Praw Podstawowych, która miała stanowić załącznik do Traktatu lizbońskiego. Jej funkcjonowanie zależy zatem od przyjęcia przez członków Unii „Konstytucji dla Europy”.
W skład Karty wchodzi 7 rozdziałów odnoszących się do:
I - godności ludzkiej (ze sformułowanym prawem do życia, integralności cielesnej, zakazem tortur czy klonowania reprodukcyjnego),
II - wolności (prawo do prywatności, bezpieczeństwa osobistego, wolność sumienia i religii etc.),
III - równości (równości wobec prawa, zakaz dyskryminacji pod wszelką postacią etc.),
IV - solidarności (praw pracowniczych, praw związkowych, prawa do zabezpieczenia społecznego),
V - praw obywatelskich (biernego i czynnego prawa wyborczego do instytucji Unii, prawa do ochrony dyplomatycznej, prawa do petycji i skargi do Rzecznika Praw Obywatelskich etc.),
VI - właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (prawa do rzetelnego procesu, prawa do obrony, domniemania niewinności etc.),
VII - sposobów funkcjonowania i stosowania Karty.
Mimo, że Karta Praw Podstawowych nie funkcjonuje w chwili obecnej to jest dowodem na to, że kwestia praw człowieka nadal pozostaje aktualna.

Krajowe akty ochrony praw człowieka

Oprócz dokumentów o charakterze ponadnarodowym, ochronę praw człowieka gwarantują również krajowe systemy prawne. Od czasów Konstytucji francuskiej z 1791 r. dołączanie katalogu praw podstawowych do treści ustawy zasadniczej stało się swoistą praktykę. Nie jest wyjątkiem również polska ustawa z 1997 r. niezwykle szczegółowo odnosi się do przedmiotowego zagadnienia. Zważywszy, że zagadnienie to jest jednym z „koników” na arkuszach maturalnych z WOS, warto bardziej szczegółowo się do niego odnieść.
Prawa podstawowe zostały umieszczone w dwóch pierwszych rozdziałach Konstytucji. W pierwszym odnoszą się do podstaw ustrojowych państwa polskiego i wyznaczają zakres ochrony takich dóbr jak: wolność i prawa człowieka i obywatela w ogólności (art. 5), powszechny i równy dostęp do kultury (art. 6 ust. 1), wolność tworzenia i działania związków zawodowych oraz podobnych organizacji (art. 12), wolność prasy (art. 14), instytucji małżeństwa (art. 18), ochrona weteranów walk o niepodległość (art. 19), własność i prawo dziedziczenia (art. 21 ust. 1), praca (art. 24) oraz wolność działania Kościoła i innych związków wyznaniowych ( art. 25 ust. 1).
Rozdział II Konstytucji obejmuje zasady ogólne oraz szeroki katalog praw podstawowych, uszeregowany wg trzech generacji. W ramach zasad ogólnych wspomina się o: godności człowieka (art. 30), wolności (at. 31), równości (art. 32), zakazie dyskryminacji ze względu na płeć (art. 33), prawie do obywatelstwa (art. 34), ochronie mniejszości narodowych i etnicznych (art. 35), ochronie dyplomatycznej i konsularnej (art. 36).
W ramach działu „Wolności i prawa osobiste” gwarantuje się: ochronę życia (art. 38), zakaz eksperymentów na ludziach (art. 39), zakaz tortur i nieludzkiego traktowania (art. 40), nietykalność osobistą i prawne warunki zatrzymania osoby (art. 41), przesłanki odpowiedzialności karnej wraz z prawem do obrony i domniemaniem niewinności (art. 42), prawo do rzetelnego procesu (art. 45), prawo do ochrony życia prywatnego (art. 47), prawo do wychowania dzieci wedle przekonań rodziców (art. 48), wolność komunikacji (art. 49), nienaruszalność mieszkania (art. 50), prawo do prywatności informacji dot. własnej osoby (art. 51), wolność poruszania się (art. 52), wolność sumienia i religii (art. 53), wolność ekspresji poglądów i rozpowszechniania informacji (art. 54), zakaz ekstradycji (art. 55) oraz prawo azylu dla cudzoziemców (art. 56).
W ramach działu „Wolności i prawa polityczne” chroni się: wolność organizowania pokojowych zgromadzeń (art. 57), wolność zrzeszania się (art. 58 i 59), dostęp do służby publicznej (art. 60), prawo dostępu do informacji o działalności organów państwa (art. 61), prawo do udziału w referendum (art. 62) oraz prawo do petycji (art. 63).
W ramach działu „Wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne” wspomina się o: prawie do własności (art. 64), wolności wyboru pracy (art. 65), prawie do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy (art. 66), prawie do zabezpieczenia społecznego (art. 67), prawie do ochrony zdrowia (art. 68), ochronie niepełnosprawnych (art. 69), prawie do nauki (art. 70), wspieraniu rodzin (art. 71), ochronie praw dziecka (art. 72), wolności twórczej (art. 73), ochronie środowiska (art. 74), zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych (art. 75) i ochronie konsumentów (art. 76).
Nadto Konstytucja przewiduje szereg rozwiązań i instytucji gwarantujących ochronę w/w praw i wolności (patrz. art. 77- 81).
Warto wspomnień, że na płaszczyźnie krajowej prawa podstawowe są chronione przez akty normatywne, niższego niż Konstytucja, rzędu. W różnych gałęziach prawa odnajdziemy szereg norm, które odnoszą się do chronionych praw człowieka. I przykładem poza prawem karnym może być choćby prawo cywilne (np. art. 24 w zw. z art. 23 KC).

 
Wszelkie prawa zastrzeżone © EduGlob ul.Okulickiego 8/8 03-984 Warszawa